Małopolska jako region historyczny

Według określenia Karola Buczka trudno byłoby Małopolskę uznać za region historyczny z wyjątkiem może czasów rozbicia dzielnicowego. K. Buczek, uważał, że  tylko  jednostki podziału administracyjnego kraju stanowią rzeczywiste regiony historyczne. Małopolska ani  podziałach administracyjnych przedrozbiorowej Rzeczypospolitej, ani tym bardziej w  czasach  zaborczych czy w okresie międzywojennym i powojennym nie stanowiła jednostki administracyjnego podziału kraju. Jeżeli jednak przyjmiemy definicję regionu historycznego jako obszaru posiadającego  w dłuższym przeciągu czasu  własną,  odrębną od  innych  terenów strukturę,  własną odrębną historię,  to  w  takim rozumieniu Małopolska na  pewno  zasługuje na miano regionu  historycznego. Jak  i  kiedy region ten  się  ukształtował, jakie  były jego  granice, jakim  zmianom  ulegały  one   na  przestrzeni historii, co  stanowiło w różnych okresach o własnym, odmiennym od  innych  terenów obliczu  Małopolski, jak  przedstawiały się jej wewnętrzne granice, czy i  w  jakim   sensie stanowiła  Małopolska  jeden  obszar ekonomiczny czy   kulturalny,  czym   różniła  się   jej  ludność  w  sensie  poglądów i  mentalności od  innych regionów? Oto garść pytań, na które postaram  się  odpowiedzieć w dalszym ciągu  niniejszego artykułu.

Małopolska jako siedziba plemion Wislan i Lędzian         

Pierwotne podziały wewnętrzne powstających w średniowieczu państw wiązały się najczęściej ze strukturami plemiennymi istniejącymi  jeszcze  przed  powstaniem państwowości. Często były to już plemienne państewka, które następnie w wyniku procesów scalających  formowały państwa narodowe. Tak było  między innymi  w  sąsiadujących  z nami Niemczech, na  Rusi  czy  w Czechach. Nie inaczej było u nas.  Nie używano jeszcze  określeń Wielkopolska i Małopolska, gdy na  obszarach  tych  dwóch  podstawowych później  dzielnic  naszego państwa powstawały plemienne  organizacje, które  z  czasem   weszły w skład  jednego organizmu państwowego. Na obszarze Wielkopolski plemię Polan dało początek organizmowi politycznemu, który niebawem stanie się podstawą ukształtowania się państwa polskiego. Na południu, a więc na obszarze późniejszej Małopolski, rolę główną odegrało plemię Wiślan, o których źródła z IX w. piszą jako o ukształtowanej  już  plemiennej  strukturze   politycznej,  pozostającej w  żywych   kontaktach z  południowymi  sąsiadami,  naprzód  z  państwem  Wielkomorawskim, a w X w. z Czechami. Obok Wiśłan na obszarze  południowym,  a  ściślej  mówiąc – południowo-wschodnim przyszłej Polski mieszkało – zdaniem wielu  badaczy – także  plemię Lędzian.  To  właśnie  od   nazwy   tego   plemienia,  mieszkającego  na wschód od  Wiślan, pochodzi – jak się  powszechnie sądzi – ruska (Lachy), litewska (Lenkas) i węgierska (Lengyel) nazwa  Polaków. „Lędzianie byli z pewnością ludem licznym, prężnym i zasobnym w ziemię, jeżeli ich pozycja  i siła (bo chyba nie tylko  samo usytuowanie na peryferiach kształtującego się polskiego masywu  etnicznego) wywarła aż tak  silne  wrażenie   na   naszych   sąsiadach   wschodnich   i południowo-wschodnich”(1). Tak oto charakteryzuje Lędzian Michał Parczewski, znany ze swych badań nad pograniczem polsko-ruskim w okresie wczesnohistorycznym. Dziwić może fakt, że o Lędzianach nie  wspominają nasze  średniowieczne źródła, natomiast informują o  nich  źródła obce. Tzw. Geograf Bawarski z  poł. IX  w. wymienia 98 grodów, którymi mieli władać „Lendizi”, zaś cesarz Konstantyn Porfirogeneta lokuje Lędzian na terenie, obejmującym fragment  sieci   wodnej Dniepru, w sąsiedztwie koczowisk Pieczyngów z krainy Iabdiertim, które to terytorium  sąsiadowało też  z  dziedzinami  Drewlan, Uliczów i innych Słowian. Pozostawali Lędzianie – zdaniem Konstantyna Porfirogenety – w ścisłych związkach z Rusią, określanych raz jako sojusz,  innym razem   jako  zależność od Rusów Kijowskich. Z Lędzianami łączyć należy też pierwszą wzmiankę w Powieści Dorocznej, najstarszej ruskiej kronice o kontaktach polsko-ruskich. Lędzianie występują tu pod zniekształconą już nazwą „Lachów”, a treść wzmianki z  981 r. brzmi: poszedł Włodzimierz ku Lachom i zajął grody ich Przemyśl, Czerwień i inne  grody, które są i do dziś  dnia  pod Rusią. Na podstawie tych informacji pochodzących ze źródeł pisanych, a także w oparciu o analizę danych archeologicznych M. Parczewski stwierdza, że siedziby  Lędzian obejmowały przynajmniej dorzecze  Sanu oraz górnego i środkowego Bugu, a także  jakąś znaczącą  partię zlewiska Prypeci (2).W innym miejscu określa on ojczyznę Lędzian  jako  okazałą  połać ziemi  na styku  dorzeczy  Wisły,  Dniepru  i Dniestru (3). Wspomniałem szerzej o Lędzianach m.in. z tego względu, że na ogół dość jednostronnie łączy się  późniejszy teren Małopolski z siedzibami plemienia Wiślan. Sądzę, że dla wyjaśnienia genezy ludności Małopolski równie ważne jest  też  zwrócenie uwagi  na  drugie, żyjące we wschodniej części  tego  terenu plemię Lędzian. Można sądzić, że pierwotny podział Małopolski na dwie  części: krakowską i sandomierską wiąże  się  właśnie z  istnieniem nie  jednego, a  dwóch   plemion,  na  tym  obszarze.

Mapa plemion polskich, pl.wikipedia.org, autor użytkownik Poznaniak
Małopolska w państwie piastowskim

Proces scalania ziem  polskich w  jeden  organizm państwowy dokonał się  ostatecznie w latach 90. X  w. Wówczas to tereny późniejszej  Małopolski weszły  w skład państwa Piastów, którego trzon zasadniczy stanowiło plemię Polan, zamieszkujące późniejszą Wielkopolskę.  Wydarzenia lat  30. i 40. XI w. wpłynęły na wyraźne przesunięcie się centrum młodej państwowości polskiej  na  południe, na obszar późniejszej Małopolski, a  największy gród  tych południowych terenów, Kraków zaczął odgrywać rolę pierwszoplanową wśród stołecznych grodów piastowskich. Owe wydarzenia, o których wyżej wspomniałem, to wielki ruch ludowy połączony z chwilowym nawrotem pogaństwa, a następnie najazd czeskiego księcia Brzetysława, który dopełnił reszty zniszczeń. Zarówno powstanie ludowe, jak i czeski najazd dotknęły przede wszystkim tereny ówczesnego centrum państwa piastowskiego, tzn. Wielkopolski. Małopolska, niezniszczona, mająca starą tradycję związków z południowymi sąsiadami, kulturalnie chyba wyżej stojąca od innych obszarów państwa polskiego, dość  gęsto zaludniona zaczęła  od  czasów  Kazimierza Odnowiciela odgrywać wiodącą rolę w państwie. Znalazło to  wyraz również w decyzji Bolesława Krzywoustego z 1138  r., na  podstawie której utworzony został system senioralny w państwie podzielonym na dzielnice. Początkowo obszar późniejszej Małopolski, w przeciwieństwie do  Śląska, Wielkopolski czy Mazowsza nie  stanowił jednej dzielnicy. Kraków wraz z zachodnią częścią wszedł w skład dzielnicy senioralnej i stał się stolicą całego kraju, natomiast wschodnia część  z Sandomierzem  jako   głównym grodem stanowiła oddzielną  dzielnicę, którą otrzymał Henryk zwany Sandomierskim. Być może była  to także  reminiscencja istnienia w przeszłości dwóch  plemion na  tym  terenie. Ten  stan   nie  trwał   jednak  długo. Po rychłej śmierci Henryka Sandomierskiego tron  sandomierski objął najmłodszy z synów Bolesława Krzywoustego Kazimierz Sprawiedliwy. W wyniku walk o tron krakowski szybko została złamana zasada  senioratu i mimo tego,  że żył  jeszcze  starszy brat   Mieszko Stary, władający Wielkopolską,  to ­ dzielnicę  senioralną  z  Krakowem  objął  Kazimierz  Sprawiedliwy, a  po  nim  jego  potomkowie: Leszek  Biały  i Bolesław  Wstydliwy. W ten sposób doszło do  trwałego połączenia dwóch  części  późniejszej  Małopolski: krakowskiej i sandomierskiej w jedną   polityczną całość. Gdy na przełomie XIII i XIV  w. doszło do likwidacji rozbicia dzielnicowego i ponownego odtworzenia  jednolitego państwa  polskiego, Małopolska  jako pewna   organiczna  całość stała  się jedną z  dwóch, obok Wielkopolski, dzielnic zjednoczonej Polski. To wówczas zaczęto też używać określenia „Małopolska” i przeciwstawić ją „Wielkopolsce”. Obie te dzielnice stanowiły przez pewien czas jedyne części zjednoczonego państwa, jako że losy· innych  historycznych dzielnic potoczyły się  różnymi drogami: Śląsk zhołdowany został w  końcu lat 20.  XIV w. przez władców czeskich  i  odtąd  na długo utracił związek  państwowy z Polską, Pomorze Gdańskie zajęli z  1309  r.  Krzyżacy i dopiero po  pokoju toruńskim  z  1466  r. wróci ono  do  Polski, wreszcie Mazowsze przez długi okres będzie  jedynie w  luźnym  związku dz Polską, rządzone przez mazowiecką gałąź Piastów. W miarę ich wymierania  poszczególne  części   tej   dzielnicy wchodziły  w  skład  państwa  polskiego.  W  1526 r.  zmarł ostatni przedstawiciel  Piastów mazowieckich i  w 1529  r.  Mazowsze ostatecznie zostało włączone do Polski. Gdy w pierwszej połowie XIV w. traciliśmy na dłuższy czas zachodnie i północne dzielnice naszego kraju, a Mazowsze ciągle pozostawało odrębnym organizmem politycznym, nastąpiło znaczne poszerzenie granic państwa polskiego w kierunku południowo-wschodnim. Po dłuższych walkach do Polski włączona została Ruś Halicka i zachodnia część Wołynia, a następnie także Podole. W ten sposób wschodnia granica Małopolski, która poprzednio stanowiła polsko-ruską granicę państwową teraz oddzielała jedynie dwie dzielnice tego samego państwa.

Mapa Polski za czasów Kazimierza Wielkiego, Atlas do dziejów Polski zawierający czternaście mapek barwnych : według Lelewela i innych do użytku szkolnego, Warszawa 1920
Małopolska od czasów jagiellońskich do rozbiorów Rzeczpospolitej

Przyjrzyjmy się teraz bliżej temu terytorium, które od XIV w. stanowi dzielnicę Małopolską. Oto jak charakteryzuje Małopolskę Marcin Kromer, autor szesnastowiecznego traktatu polityczno-geograficznego, opisującego nasz kraj: „Małopolska rozciąga się bardziej  na  wschód  [w stosunku do omówionej poprzednio Wielkopolski] obejmując województwa krakowskie, sandomierskie  i wchodzące niegdyś w jego skład województwo lubelskie, zwrócone w kierunku północno-wschodnim i wschodnim w tej właśnie kolejności,  jak  tu  zostały  wyliczone” (4). Pisząc dalej  o granicach Małopolski  autor ten  stwierdza: „Dzielnica ta graniczy  od północy z Mazowszem i  Polesiem,  które  niedawno   pozostawało  pod  panowaniem  litewskim, od wschodu  z Rusią, od południa  z  Węgrami i Śląskiem (5). Szesnastowieczny autor w zasadzie precyzyjnie określił, co  należy rozumieć pod  terminem  Małopolska. Spróbujmy jedynie bardziej dokładnie wyjaśnić jego opis. Tak więc Małopolska składała się początkowo z dwóch województw: krakowskiego i sandomierskiego. Były  to  dwa  księstwa z  czasów  rozbicia dzielnicowego i choć  od  czasów Kazimierza Sprawiedliwego pozostawały na  ogół  pod  władzą jednego księcia zachowały pewne odrębności, m.in. hierarchię urzędów, i po  likwidacji rozbicia, podobnie  jak  inne księstwa,  przekształciły się  w  nowe  jednostki administracyjne, województwa. W 1474 r. gdy kasztelan lubelski podniesiony został do godności wojewody, powstało z części województwa sandomierskiego nowe województwo, lubelskie. W ten sposób Małopolska składała się, aż do rozbiorów z trzech województw.
Przyjrzyjmy się bliżej granicom Małopolski. M. Kromer pisze, że od południa Małopolska graniczy z Węgrami i Śląskiem. Rzecz jasna jest to nieporozumienie. Ze Śląskiem Małopolska graniczyła  od  Zachodu a nie  od południa. Granica ze Śląskiem nie  była  stabilna i ulegała  zmianom. Początkowo w skład ziemi krakowskiej wchodziły dwie kasztelanie, stanowiącej południowo-zachodnią rubież, a mianowicie kasztelania  bytomska i oświęcimska. Od 1179 r.  te dwie kasztelanie oderwano od  ziemi  krakowskiej i włączono do  Śląska.  W XV w. część utraconych w średniowieczu terenów znowu  powróciła do  Małopolski. W  1456 r. wykupione zostało ks. oświęcimskie, a  w  1494   r.  księstwo zatorskie.  W  1564 r.   obszar  tych  dwóch księstw został wcielony jako osobny powiat śląski do województwa krakowskiego. Zachował on pewne  odrębności  w  ramach  województwa, z których najważniejszą była  możliwość wyboru posła  niezależnie od  uczestnictwa szlachty z  tego  powiatu w  sejmiku  województwa  krakowskiego. Inny skrawek Śląska, a mianowicie księstwo siewierskie, wykupił w 1443 r. biskup krakowski Zbigniew Oleśnicki.  Aż do 1790 r. księstwo to stanowiło odrębną jednostkę podległą biskupom krakowskim, choć silnie  powiązaną z  Małopolską. Jeżeli chodzi o południową granicę Małopolski to stanowił ją łuk gór karpackich, a  jej  przebieg  niewiele  odbiegał  od   dzisiejszej  granicy polsko-słowackiej. Wątpliwości w tym względzie istnieją tylko w odniesieniu do fragmentu granicy w Tatrach, w rejonie Morskiego Oka. Jednakże poza południową granicą Małopolski, stanowiącą równocześnie granicę państwową, leżało 13  miast spiskich, które Polska na zasadzie zastawu otrzymała w początkach XV wieku. Wobec niespłacenia pożyczki, zaciągniętej przez Zygmunta  Luksemburskiego, 13 miast spiskich stało się własnością Polski i jako starostwo spiskie z  siedzibą  w  Lubowli  zarządzane było przez wyznaczanych przez króla starostów. Wschodnia granica Małopolski to dawna państwowa granica między  Polską a  Rusią  halicko-wołyńską. Przebiegała ona od Karpat w rejonie Jasła, wzdłuż rzeki Jasiołki, a następnie przechodziła przez Wisłok, zostawiając po stronie polskiej Strzyżów, zaś po ruskiej Rzeszów i po przekroczeniu Sanu szła w kierunku północno-wschodnim, oddzielając województwo lubelskie od województwa bełzkiego i ziemi chełmskiej. Na północy Małopolska graniczyła z Podlasiem, wcielonym do Korony  w  1569  r.,  Mazowszem, województwem łęczyckim  i  sieradzkim   oraz  ziemią wieluńską. Na znacznym odcinku  granica biegła tu  Pilicą.
Przyjrzyjmy się teraz jak przedstawiał się podział województw małopolskich na mniejsze jednostki administracyjne, tzn powiaty. W obrębie województwa krakowskiego funkcjonowało  8  powiatów, z tego cztery na  terenach na  północ i cztery na południe od Wisły. Powiaty północne to: krakowski, proszowicki, ksiąski i lelowski a powiaty południowe to: śląski, szczyrzycki, sądecki i  biecki (6). W województwie sandomierskim było 6 powiatów i jedna ziemia. Były to powiaty:radomski, opoczyński, wiślicki, chęciński, sandomierski, pilzneński oraz leżąca  na  prawym brzegu Wisły,  geograficznie silnie związana z Lubelszczyzną, ziemia stężycka.  Wreszcie w województwie lubelskim były  trzy  powiaty, obok  lubelskiego łukowski i urzędowski. Czy Małopolska w tak określonych granicach, obejmująca trzy województwa: krakowskie, sandomierskie i lubelskie, może być traktowana jako „region historyczny”? Gdybyśmy stanęli na gruncie definicji K. Buczka  to  można by mieć odnośnie tego pewne wątpliwości. Wszak w ówczesnych podziałach administracyjnych takiej jednostki jak Małopolska nie było. Dotyczy to zresztą wszystkich historycznych dzielnic, a więc też Mazowsza, Małopolski czy Prus Królewskich.
Polska dzieliła się  na  województwa, te  na  powiaty, a  w niektórych  wypadkach na  ziemie (7)  Nie  było  natomiast administracyjnych jednostek wyższego  szczebla niż  województwa. Jednakże ani dziś dla historyków ani dla współczesnych nie ulegało wątpliwości, że historyczne dzielnice kraju, a wśród nich także Małopolska, stanowią rzeczywiste struktury, ważne  dla podziałów kraju. Oto co pisze na ten temat cytowany już poprzednio M. Kromer. Rozpoczynając charakterystykę  podziału Polski ten  szesnastowieczny – jakbyśmy to  dziś  określili – politolog stwierdza: „Do ważniejszych części Polski należą: Wielkopolska i Małopolska, Ruś  i Prusy królewskie, Podole, Mazowsze i Kujawy. Z kolei w obrębie samych tych części istnieje podział na dzielnice albo jak się powszechnie   mówi   na  województwa   i   ziemie” (8).
Terminem „Małopolska” w tym rozumieniu, w jakim go poprzednio scharakteryzowaliśmy, operowano w przedrozbiorowej Rzeczypospolitej powszechnie i to  tak  w aktach urzędowych jak i w  języku  potocznym.  Bardzo  często   używano terminu  „Małopolanie”  dla   określenia osób  pochodzących z trzech wymienionych województw, gdy  chodziło o  reprezentację sejmową, pospolite  ruszenie, pole   elekcyjne itp. Także  termin „małopolski” w praktyce sejmowej rozumiany był  jako określenie dla  trzech  województw, zwanych małopolskimi.  Tak np. gdy na Sejmie 1562/63 wyznaczano rewizorów dla przeprowadzenia lustracji królewszczyzn, wyznaczono ich dla  następujących dzielnic: Wielkopolski, Małopolski, Rusi, Prus i Mazowsza (9). W kilka lat  później, na  Sejmie 1569   r.,  już  po  włączeniu  szeregu dawnych  województw litewskich do Korony, gdy wyznaczano rewizorów dla  prze­prowadzenia kolejnej lustracji, mianowano ich osobno dla  Wielkopolski, Małopolski, Rusi i Wołynia, Kijowa, Prus, Mazowsza i Podlasia (10). Można by przytaczać dziesiątki dokumentów, operujących pojęciem Małopolski, jako obszaru trzech województw. Tak więc mimo tego,  że formalnie w podziale administracyjnym Polski przedrozbiorowej nie  było  takich  jednostek, jak dzielnice historyczne, to faktycznie spełniały one ważną rolę w organizacji państwa. Był to na pewno jeden z ważnych czynników regionotwórczych.
W XVI wieku pojawia  się  jednakże też  nowe  pojęcie Małopolski jako  obszaru  znacznie większego, niż  tradycyjne trzy województwa małopolskie. Dwa czynniki wpłynęły na  pojawienie się  tego  nowego pojęcia Małopolski  jako  jednej   z  trzech podstawowych prowincji Rzeczypospolitej obok  Wielkopolski i  Litwy.  Pierwszy z nich   to  system funkcjonowania sejmików. Obok sejmików dla poszczególnych województw (czasem też ziem) pojawiają się  w naszej praktyce parlamentarnej  sejmiki  wyższego rzędu, zwane sejmikami generalnymi. Gromadziły one posłów, a także szlachtę, z kilku województw. Dla Małopolski sejmik generalny odbywał się  w Nowym  Mieście Korczynie i gromadził szlachtę z trzech małopolskich województw.  Do tego  sejmiku  generalnego  niebawem dołączono  też  dalsze  województwa Polski południowo-wschodniej: bełzkie, ruskie i podolskie. Po 1569 r., gdy do Korony włączono szereg dalszych województw wchodzących dotychczas w skład Litwy także i one zostały dołączone do małopolskiego sejmiku generalnego. Były to województwa: wołyńskie, bracławskie, kijowskie i  podlaskie, a  po  przyłączeniu  go  do Rzeczypospolitej w początkach XVII w. – także czernihowskie. Tak rozumiana prowincja małopolska obejmowała więc olbrzymi obszar, sięgający od  granicy śląskiej aż daleko za Dniepr, a na  północy obejmujący także Podlasie. Łatwo się  domyśleć, że w tej  sytuacji sejmik korczyński przestał spełniać swą  rolę,   jako  że  trudno było  zgromadzić  szlachtę z tak  wielkiego obszaru w małopolskim Korczynie. Natomiast posłowie z prowincji małopolskiej już w czasie sejmu konsultowali się  i ustalali wspólne stanowisko.

 

Prowincja Małopolska I Rzeczpospolitej, pl.wikipedia.org, autorzy Halibutt, Mathiasrex, Palkin

Prowincja  małopolska  w   tak   rozległych  granicach  odgrywała ważną  rolę jeszcze  z innego względu. Oto  gdy  w 1578  r. Stefan Batory  szykując się  do  wojny   z  Moskwą i  chcąc   pozyskać szlachtę  dla swych  planów zgodził się  na  utworzenie najwyższej szlacheckiej instancji sądowej w postaci Trybunału Koronnego, funkcjonował on oddzielnie dla  prowincji małopolskiej i wielkopolskiej, a także litewskiej. W skład prowincji małopolskiej Trybunału Koronnego wchodziły, obok trzech historycznych województw małopolskich (krakowskiego, sandomierskiego i lubelskiego), także województwa: ruskie, bełzkie, podolskie, kijowskie, wołyńskie, bracławskie i  podlaskie. Do prowincji wielkopolskiej zaliczono obok historycznych województw wielkopolskich (poznańskiego i kaliskiego), także  województwa: łęczyckie, sieradzkie, brzeskie, inowrocławskie, rawskie, płockie, mazowieckie, pomorskie, malborskie i chełmińskie.
W  jakim  sensie możemy zatem mówić o Małopolsce jako  regionie   historycznym? Czy o tej historycznej,  wywodzącej się  z  epoki · rozbicia  dzielnicowego  i   następnie  uformowanej  w   trzy   województwa: krakowskie, sandomierskie i lubelskie, czy  też  o  prowincji małopolskiej jako  jednej  z dwóch w Koronie i obejmującej olbrzymi obszar,  aż  poza Dniepr? Sądzę, że tak jak nikomu nie przychodzi na myśl, by wchodzące w skład prowincji wielkopolskiej Mazowsze, Kujawy czy  Prusy zaliczać do  Wielkopolski rozumianej  jako  region historyczny, tak  też  Małopolskę, jeżeli  mamy  mówić  o  niej   jako o regionie historycznym, musimy traktować jako terytorium trzech województw, a nie  rozległą prowincję małopolską. Starałem się  tezę  taką  uzasadniać już przed  wielu  laty  w artykułach  publikowanych na łamach „Studiów Historycznych” (11). Małopolska, rozumiana jako dzielnica historyczna, obejmująca trzy  województwa ma wspólną historię sięgającą czasów rozbicia dzielnicowego, kiedy to region ten  stanowił jedną polityczną strukturę, pozostającą pod władzą własnych książąt, która weszła jako  pewna,  wyraźna  całość   w  skład  jednoczącego się   państwa  polskiego. Stanowiła w  jego  ramach  jedną   z  dwóch  podstawowych  dzielnic i  chociaż podzielona na  dwa,  a od  1474  r. na  trzy  województwa, zachowała pewną  ustrojową odrębność.
Dzielnicę małopolską jako  pewną  całość   traktowało ustawodawstwo  Kazimierza Wielkiego i innych władców, a następnie praktyka polskiego parlamentaryzmu. Owa jedność historycznej Małopolski znajdowała swój wyraz  także  w postawach politycznych tutejszej społeczności. Rzecz jasna będzie to społeczność szlachecka, jako że tylko ona stanowiła w owych czasach „klasę polityczną”. Znany jest powszechnie  udział   szlachty  małopolskiej  w   ruchu  egzekucyjnym i  wielka, można   rzec  śmiało, wiodąca  rola  jaką  odegrała ona w  tym  ruchu. Odrębność postaw szlachty małopolskiej znajdowała swój wyraz w historii polskiego parlamentaryzmu, a także w ruchach skierowanych przeciw władzy  królewskiej, zwanych rokoszami.
Bardzo wyraźnie wyodrębnia się historyczny region małopolski w dziedzinie  kultury.  Pod tym  względem  dominacja Małopolski w skali całego  państwa nie  ulega  wątpliwości. Na taką sytuację wpływał niewątpliwie fakt, że stolica kraju znajdowała się  na  terenie tego regionu. Obok  dworu  królewskiego drugim czynnikiem, który windował rolę    kulturalną   Małopolski,  był  Uniwersytet   Krakowski. W efekcie właśnie z  tego  regionu  wywodzą się  najwybitniejsi  nasi pisarze, poeci, uczeni, krótko mówiąc: twórcy kultury. Wystarczy przypomnieć przykładowo Biernata z  Lublina, Mikołaja Reja,  Jana Kochanowskiego, Wacława  Potockiego i in. Niewątpliwie ujemnie na znaczenie kulturalne Małopolski wpłynęło   przeniesienie stolicy kraju do  Warszawy, a  także długotrwały kryzys Uniwersytetu  Krakowskiego. Ale nawet wówczas na tle ogólnej zapaści kulturalnej Małopolska nie  przedstawiała się  gorzej od innych dzielnic kraju.

               Przyjrzyjmy się z kolei historycznej Małopolsce, od strony gospodarczej. R.Rybarski przeprowadzając dla szesnastowiecznej  Rzeczypospolitej  podział  na regiony    gospodarcze określił obszar południowo-zachodniej Polski jako  region przemysłowo -górniczy, Polskę północno-zachodnią jako region rolniczy, północno-wschodnią jako  region  gospodarki  leśnej  i  wreszcie południowo-wschodni jako hodowlany (12). Małopolska wchodziła rzecz jasna w całości w skład  pierwszego z tych  regionów, tzn.  przemysłowo-górniczego, stanowiąc  jego  zasadniczy trzon. Jakkolwiek rejonizację przeprowadzoną przez  R. Ry­ barskiego charakteryzuje bardzo duży  stopień ogólności, to  jednakże trudno  odmówić autorowi racji w  tej  globalnej charakterystyce gospodarczej naszego kraju. Małopolska, czyli według  Rybarskiego region południowo-zachodni, istotnie charakteryzował się znacznie bardziej niż w  innych  regionach rozwiniętym przemysłem i górnictwem. To była  na  pewno cecha  wyróżniająca ekonomikę Małopolski w porównaniu z innymi dzielnicami. Kiedy jednakże przejdziemy od tych uogólnień najwyższego rzędu do bliższego wejrzenia w gospodarkę Małopolski w czasach  przedrozbiorowych  to  ukazuje się   nam  ona przede wszystkim  jako  obszar bardzo zróżnicowany gospodarczo (13). Współgrało to z dużą różnorodnością geograficzną terenu. Występują tu w zasadzie wszystkie typy krajobrazu, od  wysokich, sięgających ponad 2500  m.  Tatr,  przez   typowe   góry  średnie  jakimi są  Beskidy, rozległe śródgórskie doliny rzeczne (sądecka, żywiecka), lesiste tereny  Pogórza, dolinę Wisły, Jurę krakowsko-częstochowską, stare Góry Świętokrzyskie, Wyżynę Małopolską i Lubelską, aż po fragmenty Pasa Wielkich Dolin w północnej części województwa sandomierskiego. Charakteryzował się ten teren też bogactwami wnętrza ziemi  (sól, siarka, rudy żelaza, ołowiu, srebra i miedzi).

               Tak silnie zróżnicowane warunki naturalne w  czasach, gdy  ich wpływ  na  ekonomikę był  bardzo silny, musiały odbić się  na  strukturze  ekonomicznej Małopolski, czyniąc ją w przeciwieństwie do  wielu dzielnic naszego kraju wyjątkowo różnorodną.  Dla okresu nowożytnego  (XVI-XVIII w.) da się  na  terenie Małopolski wyodrębnić cały szereg regionów  produkcyjnych,  wyraźnie się  między sobą   różniących. Są to: 1) karpacki region górski o słabym rozwoju rolnictwa, nastawiony   głównie  na   gospodarkę  hodowlaną  typu pasterskiego oraz na gospodarkę leśną; 2) region rolniczy, obejmujący niższe obszary Pogórza Karpackiego, Nizinę Nadwiślańską oraz  Wyżynę  Małopolską i  Lubelską.
Stanowiąc region o dominacji gospodarki rolnej obszar ten był wewnętrznie dość silnie zróżnicowany. Było to uzależnione przede wszystkim od warunków glebowych; 3) region  przemysłowo  górniczy pogranicza małopolsko-śląskiego z przemysłem i górnictwem żelaznym, ołowianym i srebrnym.
Te ostatnie głównie w okolicach Olkusza; 4) region przemysłowo-górniczy tzw. Zagłębia Staropolskiego, którego centrum stanowiły Góry Świętokrzyskie. Był to region największej w kraju produkcji żelaza, częściowo też miedzi; 5) słabo  zaludniony,  lesisty  region  puszczy  sandomierskiej w widłach Wisły  i Sanu. Jak z tego  krótkiego przeglądu widać zróżnicowanie gospodarcze było  tu  istotnie bardzo duże. Czy w tej sytuacji można mówić  o tym, że  Małopolska stanowi  jakąś  całość gospodarczą? Sądzę że tak. Po pierwsze, niewątpliwie rację  miał R. Rybarski, który  cechy zasadniczej tego regionu dopatrywał się w intensywniejszym niż  na  innych   terenach   Rzeczypospolitej  rozwoju górnictwa i przemysłu. Fakt, że na 5 wydzielonych przeze mnie regionów produkcyjnych dwa to   regiony  przemysłowo-górnicze  jest   tego   potwierdzeniem, a  warto jeszcze  pamiętać, o  małym i niewydzielonym regionie  wydobycia soli (Bochnia, Wielicka), czy  kopalniach siarki w Swoszowicach, no  i wreszcie o miejskim ośrodku produkcyjnym Krakowa. Ale o całości gospodarczej Małopolski świadczy też wspólny rynek. Silne zróżnicowanie produkcyjne Małopolski sprzyjało intensywnej  wymianie  towarowej. Jej  centralnym ośrodkiem był  przede wszystkim   Kraków,  a   dla   obszarów  najbardziej   wysuniętych   na północny-wschód,  położonych  na prawym brzegu Wisły – także Lublin. Dzięki badaniom J. Maleckiego dla XVI w. i M. Kulczykowskiego dla XVIII w. znamy dobrze zasięg regionalnego rynku krakowskiego (14).  Obejmował on w zasadzie całą  historyczną Małopolskę z  wyjątkiem  obszaru  leżącego  na   północ  od  Gór Świętokrzyskich oraz  Lubelszczyzny, dla  której rolę  centrum rynku regionalnego odgrywał Lublin. Natomiast dość silnie związane były z Krakowem okolice nad Sanem, należące do  województwa ruskiego. Jak  z tych  bardzo skrótowo ujętych informacji na  temat ustrojowej,  politycznej, kulturalnej czy  gospodarczej jedności historycznej Małopolski  wynika, może   ona   być  bez  zastrzeżeń  traktowana   jako „region historyczny”.
Czy  jest  to  stan   trwający do  dziś? W  moim  przekonaniu – nie. Małopolska jako region w tym kształcie terytorialnym, o którym dotąd  pisaliśmy, przestała funkcjonować w  wyniku wydarzeń historycznych końca XVIII i początków XIX  wieku. Dziś zarówno obiektywne  dane, jak też  i subiektywne odczucia ludzi mieszkających na  terenach   historycznej   Małopolski  przeczą  tezie    o  istnieniu  nadal tej  wspólnoty  terytorialnej,   która  od   średniowiecza  po   schyłek XVIII wieku zasługiwała na miano historycznej Małopolski. Czy dzisiejszy mieszkaniec Kielc, Radomia albo  Lublina poczuwa się  do  tego, że pochodzi z Małopolski? Chyba nie. Mieszkańcom dawnej Małopolski brakuje przeświadczenia, iż  pochodzą z tej  samej dzielnicy, które tak  wyraźnie cechuje mieszkańców Wielkopolski czy Mazowsza. Dlaczego tak się stało? Odpowiedź na to pytanie da nam historia terenów Małopolski w okresie porozbiorowym.

Podział administracyjny Polski w XVIII w., Atlas do dziejów Polski zawierający czternaście mapek barwnych : według Lelewela i innych do użytku szkolnego, Warszawa 1920
Małopolska porozbiorowa

               W  1772  r.  nowa  granica przepołowiła Małopolskę. Leżące na  prawym   brzegu  Wisły   tereny  województw krakowskiego  i  sandomierskiego  przeszły  pod   panowanie Austrii,  tworząc razem  z zajętymi przez Austrię województwami ruskim, bełzkim i fragmentem podolskiego nową  austriacką prowincję bezsensownie nazwaną Galicją. Pozostała część Małopolski, a więc  lewobrzeżne części województwa krakowskiego i sandomierskiego, jak również województwo lubelskie pozostały nadal, do  1795  r., w granicach Rzeczypospolitej. Sądzę, że już  wówczas  zaczął  się  proces różnicowania tych dwóch części podzielonej Małopolski. Był to okres krótki (1772-1795), ale  charakteryzujący się  bardzo intensywnymi przemianami i  to  zarówno w  tej części, która znalazła się  pod  władzą  Austrii, jak i tej, która pozostała  w Rzeczypospolitej. W części  austriackiej zaborcy przeprowadzali szerokie  reforny ustrojowe, dotyczące różnych  dziedzin  życia, ale przede wszystkim stosunków agrarnych. Były to sławne reformy terezjańsko-józefińskie, które w poważnym stopniu  zaciążyły na  dalszych  losach Galicji. Ale także i ta część  Małopolski, która pozostała w Rzeczypospolitej, zmieniała się  intensywnie. Oświecenie, reforma szkolnictwa, związana z powołaniem do życia Komisji Edukacji Narodowej, Kołłątajowska reforma Uniwersytetu Krakowskiego, ruch polityczny związany z Sejmem Czteroletnim, Konstytucją 3-go Maja, a następnie z wojną w obronie Konstytucji i wreszcie powstanie kościuszkowskie – wszystko  to  musiało  wpływać na  zmiany, przede wszystkim w zakresie mentalności społeczeństwa w tej  części  Małopolski, która nadal pozostawała w Rzeczypospolitej. Po  1795  r. w wyniku III rozbioru również pozostała część Małopolski znalazła sie pod władzą Austrii. Wydawało się, że pozwoli to na  odbudowanie zerwanej w 1772  r. łączności między obu częściami Małopolski. Tak  się  jednak nie  stało, jako  że  po  kilkunastu latach, w 1809  r. Austria, poniósłszy klęskę w wojnie z Napoleonem, musiała oddać ziemie zajęte w III rozbiorze na rzecz  utworzonego dwa lata wcześniej Księstwa Warszawskiego. Znowu zerwana zostałałączność między południową i północną częścią historycznej Małopolski i to tym razem   na przeszło sto lat. Południowa część Małopolski, poszerzona   w  1846  r. o  zlikwidowaną Rzeczpospolitą Krakowską (Wolne Miasto  Kraków) pozostawała stale  przy  Austrii, aż do  1918  r.,  zaś część  północna po      likwidacji Księstwa Warszawskiego weszła w  1815   r.  w skład  Królestwa  Polskiego, związanego z  Rosją   (Kongresówka). Losy obu   części   dawnej  historycznej  Małopolski kształtowały się  odtąd zupełnie inaczej. Spowodowało to definitywne zerwanie łączność między obu  częściami podzielonej  Małopolski i wytworzenie się bardzo różniących się  między sobą  obszarów  po obu  stronach  państwowej granicy austriacko-rosyjskiej.

               Nie sposób w ramach jednego artykułu  scharakteryzować wszystkich różnic, które stały się  teraz  udziałem obu podzielonych  części Małopolski w  wyniku  trwającego przez   przeszło sto  lat  procesu historycznego, zasadniczo odmiennego w  Galicji i  Kongresówce. Sądzę,  że szczególnie silny był  tu  z  jednej  strony wpływ autonomii galicyjskiej, a z drugiej nasilająca się drastycznie wroga wobec  społeczeństwa polskiego polityka caratu. W efekcie tych różnic w polityce zaborców,  w  warunkach  materialnego  bytu   ludności, w  możliwościach rozwoju kulturalnego i politycznego – pomiędzy zaborem austriackim i  rosyjskim  wytworzyła się prawdziwa przepaść. Fakt ten wpłynął definitywnie na rozerwanie dawnej wspólnoty jaką stanowiła Małopolska. Taki  los  nie  dotknął żadnej innej historycznej dzielnicy naszego kraju. Po 1815  r. Wielkopolska i Prusy Królewskie wchodziły  w całości w skład państwa pruskiego. Dotyczyło to też Śląska, który z wyjątkiem rejonu cieszyńskiego należał od XVIII w. do Prus, Mazowsze po 1815  r. wchodziło w całości w skład Królestwa Polskiego a wraz  z nim  do  zaboru rosyjskiego, jedynie Małopolska była  podzielona pomiędzy dwa  państwa zaborcze. Nic też dziwnego, że dziś Wielkopolska czy Mazowsze tworzą  pewne jednolite struktury w takich  granicach, w  jakich  uformowały się jeszcze  w  średniowieczu, podczas gdy  Małopolski w  jej historycznych  granicach dziś nie  ma. Przestano  też w okresie zaborów używać  określenia Małopolska. Nikt nie nazywał tak ani  należącej do Rosji północnej części, ani należącej do Austrii południowej. Tę ostatnią określano teraz jako  Galicję Zachodnią.

Królestwo Galicji w 1914 r. org.wikipedia.pl. Mariusz Paździora
Małopolska od czasów odzyskania niepodległości po dzień dzisiejszy

 Gdy w roku 1918 powstało ponownie państwo polskie w jego podziale administracyjnym nie uwzględniono historycznych dzielnic ani  też  nie  nawiązano do  przedrozbiorowych województw. Historyczna Małopolska wchodziła teraz w obręb województw: krakowskiego, kieleckiego i lubelskiego. Ale pod terminem Małopolska nikt nie rozumiał teraz historycznej dzielnicy. Powstało natomiast nowe pojęcie  Małopolski jako  terenu dawnego zaboru austriackiego. Po prostu zaborczą nazwę  Galicji zastąpiono teraz nazwą  Małopolska, choć zasięg  terytorialny tak rozumianej  Małopolski w  niewielkim tylko stopniu pokrywał się  z  jej historyczną poprzedniczką. Zgodnie z nazewnictwem z czasów austriackich, kiedy to  używano określeń Galicja  zachodnia i  wschodnia, przy  czym  ich  granicę stanowił San, teraz  zaczęto używać  nazw  Małopolska Zachodnia i Wschodnia. Były to zresztą określenia często używane w języku potocznym, ale nie mające w zasadzie uzasadnienia w strukturach  administracyjnych kraju. Do tak rozumianej Małopolski wchodziły w  okresie międzywojennym cztery województwa; jedno  z  nich  stanowiło Małopolskę zachodnią, a było  to województwo krakowskie, trzy dalsze: lwowskie, stanisławowskie i tarnopolski, Małopolskę wschodnią. To pozbawione historycznych podstaw nazewnictwo po II wojnie światowej znowu uległo zmianie.

Podział administracyjny II Rzeczpospolitej, pl.wikipedia.pl autor użytkownik Qqerim

Tereny określane poprzednio Małopolską wschodnią odpadły od Polski i stanowią dziś zachodnie obszary państwa ukraińskiego – w granicach Polski pozostała natomiast ta część  Małopolski, którą w okresie międzywojennym nazywano Małopolską Zachodnią.  Początkowo do  1975  r.  na   jej  terenie  funkcjonowały  dwa województwa: krakowskie i rzeszowskie. Po reformie administracyjnej  z 1975  istniało tu  więcej  województw choć  niektóre z nich  obejmowały   tereny, które w międzywojennym okresie nie  wchodziły do Małopolski Zachodniej np.  województwo tarnobrzeskie. Za małopolskie uchodziły teraz województwa: krakowskie, sądeckie, tarnowskie, rzeszowskie, przemyskie, krośnieńskie oraz częściowo tarnobrzeskie i bielskie. Nowy podział administracyjny kraju usiłuje nawiązać do historycznego nazewnictwa. Teren, który dziś nazywamy Małopolską wchodzi  do dwóch  województw  z siedzibami w Krakowie i Rzeszowie. W nazwie pierwszego z nich uwzględniono określenie „małopolskie”. Przypomniano sobie przy tej okazji o historycznych związkach terenów Kielecczyzny  z Małopolską. Lubelskie zupełnie zatraciło świadomość przynależności w przeszłości do jednej całości  z  terenami  dawnej Galicji.  Dziś  w  zasadzie tylko ten ostatni  obszar zachował świadomość swej  przynależności do  Małopolski. Mało tego, nawet  leżące  nad  Sanem tereny dawnego województwa ruskiego, które do historycznej Małopolski nigdy nie  należały,  uchodzą dziś  za część  Małopolski. Okazało się, że przeszło sto lat   historii  w  okresie  tak   burzliwych i  głębokich  przemian jakie niósł ze sobą  wiek  XIX  wystarczyło, by  przestała funkcjonować stara struktura jaką była  historyczna Małopolska, a pod  nazwą  tą  pojawiła się  struktura nowa, obejmująca tylko południową część tej historycznej dzielnicy poszerzoną o zachodnie kresy  dawnego województwa ruskiego. 

Współczesny podział Polski na województwa, pl.wikipedia.org., autor mapy użytkownik Oder

Czy  obraz ten  stanowi dziś   rzeczywisty region?  Sądzę, że  tak. Wystarczy  przyglądnąć  się   strukturze  agrarnej  tego   terenu,  sieci drożnej,  a   nade   wszystko  mentalności   jego   mieszkańców  – by stwierdzić, że  jest  to  region o własnej strukturze, odmiennej od  innych  obszarów naszego kraju. Świetnie to zjawisko można zaobserwować w postawach politycznych ludności Małopolski, w tym nowym rozumieniu terminu, tzn. jako dawnego zaboru austriackiego. Michał Parczewski, autor którego  cytowaliśmy już  poprzednio przy  okazji omawiania czasów  wczesnego średniowiecza, z profesji archeolog, zafascynowany rezultatami wszystkich wyborów po  1989  r. przeanali­zował  ich  rezultaty i stwierdził zasadniczą odmienność dawnej Galicji,  tak  jeżeli   chodzi  o  frekwencję  jak  i  preferencje  wyborcze (15). Szczególnie wyraźnie zjawisko to występuje w tych województwach, w skład których wchodzą tereny obu dawnych zaborów, a więc np. krakowskie czy tarnobrzeskie. Występują tu zasadnicze różnice w rezultatach wyborów między gminami, które kiedyś wchodziły w skład „Kongresówki” i Galicji. Nie wdając się bliżej w analizę danych wyborczych i  odsyłając czytelników do  wspomnianych artykułów  M.  Parczewskiego  względnie do  publikowanych wyników wyborów parlamentarnych,  prezydenckich  czy  też  referendów – można stwierdzić,  że  odmienność dawnej Galicji, określanej teraz  mianem Małopolski, w pełni uzasadnia  tytuł artykułu M. Parczewskiego Galicyjskie odszczepienie. Sądzę, że można wskazać cały szereg dalszych odrębności, wyróżniających  dawną Galicję od  innych rejonów naszego kraju i to  tak  w sferze  obiektywnych elementów, takich  jak  struktura  agrarna, poziom rozwoju gospodarczego, stan  szkolnictwa,  jak  i  przede  wszystkim w sferze mentalności tutejszego społeczeństwa. Wszystko to pozwala dziś  traktować ten obszar jako odrębny region określany mianem Małopolski, różny przy tym, jeżeli chodzi o zasięg terytorialny od historycznej Małopolski, tej  która  funkcjonowała jako region od średniowiecza po  schyłek XVIII w.

Postrzeganie małopolski na przestrzeni dziejów , pl.wikipedia.org, autor użytkownik Max321

W przeciwieństwie do innych historycznych dzielnic Polski, takich jak Śląsk, Pomorze, Wielkopolska czy Mazowsze, Małopolska ciągle nie ma historycznego  opracowania, które  przedstawiałoby dzieje tej dzielnicy w formie naukowej syntezy. Przed 25 laty  apelowałem  o podjęcie pracy   nad  tego  typu  opracowaniem (16). Apel  pozostaje  nadal aktualny. Sądzę, że jednym z czynników, który odstrasza historyków od  podjęcia takiego opracowania, są skomplikowane losy Małopolski  jako  regionu, który w  różnych okresach  miał różny zasięg.  Jeżeli niniejsze uwagi cokolwiek w  tej  kwestii wyjaśniły, autor będzie miał poczucie, że spełnił swe  zadanie.

Antoni Podraza

Fragment artykułu Małopolska jako region historyczny (Rozważania na tle zaintereowań historią regionalna) pochodzi z rocznika „Małopolska. Regiony-Regionalizmy-Małe Ojczyzny” nr 1/1999. s. 11-36.

Śródtytuły w tekście pochodzą od redakcji strony szlakimalopolski.pl
Zdjęcie użyte jako wyróżniające autorstwa Pawła Opioły

Przypisy:

1. M. Parczewski, Przedmurze lędziańskie czyli o Polaków pochodzeniu, „Archeologia Żywa” Nr 4(5), 1997, s. 27-31.
2. Tamże, s. 30.
3. Tamże, s. 31.
4. M. Kromer, Polska czyli o położeniu ludności, obyczajach, urdach i sprawach publicznych Królestwa Polskiego  Ksiąg dwie,
przekład S. Kozikowskiego, wstęp i  opracowanie  R. Marchwińskiego, Olsztyn  1977,  s. 20-21.
5. Tamże, s. 21.
6. Czasami jako odrębny występował też powiat  czchowski, ale  najczęściej ten niewielki obszar  łączony  był z powiatem  sądeckim.
7. Ziemie  miały rozmaite  znaczenie. W jednych przypadkach były to jednostki niższej  rangi niż powiaty. Taki np. charakter miała wzmiankowana w tekście Ziemia Stężycka, w innych ziemia miała  rangę  wyższą od  powiatu, jak  np.  w przypadku Ziemi  Wieluńskiej. Specyficzny był podział administracyjny województwa  ruskiego. Składało  się ono  z pięciu ziem:  Lwowskiej,  Przemyskiej, Sanockiej, Chełmskiej i Halickiej  i dopiero  ziemie  (choć  nie  wszystkie)  dzieliły się na powiaty.
8. M. Kromer, Polska…, dz. cyt., s. 20.
9. Prawa, konstytucye i przywileie Królestwa Polskiego i W. Kś. Litewskiego...r. 2, Warszawa 1733, s. 635.
10. Tamże, s. 785.
11. A. Podraza, O potrzebie opracowania  dziejów  Małopolski  (uwagi dyskusyjne ) , „Studia Historyczne”  R. XV,  1972,  z. 2.;  A. Podraza, Rozważań o Małopolsce  jak o regionie historycznym  ciąg dalszy, „Studia  Historyczne” R. XVI, 1973, z. 1.
12. R. Rybarski, Handel i polityka handlowa Polski w XVI  st.,  t· 1-2, Poznań 1928-29.
13. Badania nad gospodarką Małopolski mają starą tradycję. Szczególnie inten­sywnie prowadzono je w okresie  powojennym. Powstało  wówczas szereg  prac  mono­graficznych, poświęconych poszczególnym działom  gospodarki czy też charakterysty­ce gospodarczej  poszczególnych terenów. Dla  przedstawienia globalnego obrazu  gospodarki Małopolski podstawowe  znaczenie posiadają prace: H. Madurowicz, A. Pod­ raza, Regiony gospodarcze Małopolski Zachodniej w drugiej połowie XV III  wieku. Wroc­ław- Kraków-Warszawa 1958;
A.  Podraza, Rola gospodarcza Małopolski w okresie XV do XVIII wieku , [w:] „Kraków i Małopolska  przez  dzieje”, K raków 1970.
14. J. Małecki, Studia nad rynkiem regionalnym w XVI wieku, Warszawa 1963;
M. Kulczykowski, Kraków jako ośrodek towarowy Małopolski Zachodniej w drugiej połowie XVIII wieku, Warszawa 1963.
15. M. Parczewski, Galicyjskie odszczepienie. Czy wyniki wyborów w  południowej Małopolsce  dowodzą, iż  ta  część  kraju  jeszcze  zachowała   powstałą  w  czasach  rozbiorów odrębność? „Dziennik Polski”, nr 201 z 29 VIII 1997; M. Parczewski, Galicja  i antyGalicja.   Geografia   wartości   obywatelskich    w   Polsce , „Dziennik  Polski”  nr 125 z 29 V 1998.
16. Zob. przypis 12.

 

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *